Zabezpieczenie służące ochronie majątku dłużnika w postępowaniu o ogłoszenie upadłości przedsiębiorcy

13 kwietnia 2022

Przesłanki ogłoszenia upadłości konsumenckiej

19 listopada 2024

Zakaz wypowiadania dłużnikowi umowy najmu lub dzierżawy w trakcie trwania postępowania restrukturyzacyjnego

31 stycznia 2022

Termin wymagalności wierzytelności – znaczenie normatywne i praktyczne

Dla oceny sytuacji prawnej stron stosunku zobowiązaniowego zasadnicze znaczenie ma ustalenie terminu wymagalności wierzytelności. Jego określenie wyznacza moment, w którym wierzyciel uzyskuje prawną możliwość żądania spełnienia świadczenia, natomiast dla dłużnika oznacza on obowiązek jego wykonania pod rygorem konsekwencji prawnych. Wymagalność pełni tym samym funkcję graniczną pomiędzy prawidłowym wykonywaniem zobowiązania a stanem opóźnienia.

Pojęcie i funkcja terminu wymagalności

Wierzytelność staje się wymagalna w chwili, w której roszczenie może być skutecznie dochodzone. Należy podkreślić, że do tego momentu brak spełnienia świadczenia nie może być kwalifikowany jako naruszenie zobowiązania. Wymagalność nie zawsze pokrywa się z chwilą powstania wierzytelności, gdyż jej ustalenie zależy od treści stosunku zobowiązaniowego, w szczególności od oznaczenia terminu spełnienia świadczenia (terminu zapłaty) lub jego wyniknięcia z właściwości zobowiązania.

Regulacja kodeksowa

Wymagalność roszczenia nie została ustawowo zdefiniowana. W literaturze przeważa jednak koncepcja, iż roszczenie staje się wymagalne dopiero z upływem terminu spełnienia świadczenia, a więc w chwili, gdy możliwe jest skuteczne dochodzenie go przed sądem. Przyjmuje się, że dzień wymagalności nie odpowiada dziennej dacie terminu spełnienia świadczenia, lecz dacie dnia następującego po tym terminie.

Kluczowe znaczenie w zakresie ustalenia terminu wymagalności ma art. 455 Kodeksu cywilnego. Przepis ten wprowadza dualizm sytuacji prawnej. W przypadku oznaczenia terminu wierzytelność staje się wymagalna z chwilą jego upływu, natomiast w przypadku braku oznaczenia terminu wymagalność uzależniona jest od wezwania dłużnika do spełnienia świadczenia.

Do momentu nadejścia terminu wymagalności dłużnik nie pozostaje w opóźnieniu, a wierzyciel nie może skutecznie żądać odsetek za opóźnienie ani podejmować czynności egzekucyjnych. Jeżeli natomiast termin wymagalności roszczenia przypada na dzień ustawowo wolny od pracy albo na sobotę, zastosowanie znajduje ogólna zasada obliczania terminów z art. 115 Kodeksu Cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli koniec terminu przypada na dzień uznany ustawowo za wolny od pracy lub na sobotę, termin upływa następnego dnia, który nie jest dniem wolnym od pracy ani sobotą.

Moment wymagalności determinuje również początek biegu przedawnienia roszczenia, co wynika z art. 120 § 1 Kodeksu Cywilnego, zgodnie z którym bieg ten rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne.

Przykłady praktyczne

W praktyce obrotu prawnego termin wymagalności ujawnia się w różnych sytuacjach. W przypadku umowy pożyczki z określoną datą zwrotu, wierzytelność staje się wymagalna z dniem następującym po upływie ustalonego terminu. Oznacza to, że o północy rozpoczynającej dzień następujący po terminie spełnienia świadczenia, roszczenie staje się wymagalne. Wówczas rozpoczyna się stan opóźnienia dłużnika.

Przykład: Jeżeli strony ustaliły w umowie pożyczki, że termin zwrotu przypada na 7 maja 2026 r., to do końca tego dnia dłużnik może spełnić świadczenie w terminie. Natomiast 8 maja 2026 r. roszczenie staje się wymagalne - od tego dnia wierzyciel może dochodzić zapłaty, a dłużnik pozostaje w opóźnieniu.

Inaczej kształtuje się sytuacja w przypadku braku oznaczonego terminu zapłaty. Wówczas wierzyciel zobowiązany jest do uprzedniego wezwania dłużnika do spełnienia świadczenia, a dopiero po takim wezwaniu możliwe jest uznanie wierzytelności za wymagalną.

Wymagalność a naliczanie odsetek

Szczególne znaczenie terminu wymagalności ujawnia się w kontekście naliczania odsetek. Zgodnie z art. 481 § 1 k.c., wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, jeżeli dłużnik nie spełnia świadczenia pieniężnego w terminie. Oznacza to, że warunkiem naliczania odsetek nie jest samo istnienie wierzytelności, lecz jej wymagalność połączona z brakiem zapłaty. Jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

Wynika z tego, że obowiązek zapłaty odsetek ma charakter obiektywny. W przypadku świadczeń terminowych odsetki naliczane są od dnia następującego po dniu, w którym upłynął termin płatności. Natomiast przy braku oznaczonego terminu od dnia następującego po doręczeniu wezwania do zapłaty lub po terminie w nim wskazanym.

Znaczenie w szerszym kontekście prawnym - w tym w prawie upadłościowym

Prawidłowe określenie terminu wymagalności wierzytelności ma doniosłe znaczenie nie tylko na gruncie prawa cywilnego sensu stricto, lecz także w innych dziedzinach prawa, w tym w prawie upadłościowym. Od ustalenia wymagalności zależy możliwość naliczania odsetek, dochodzenia roszczeń, ustalenia biegu przedawnienia oraz realnej wysokości zadłużenia.

Ogłoszenie upadłości wywołuje istotny skutek w zakresie terminu wymagalności wierzytelności. Zgodnie z art. 91 ust. 1 Prawa upadłościowego wszystkie pieniężne zobowiązania upadłego, których termin płatności jeszcze nie nastąpił, stają się wymagalne z dniem ogłoszenia upadłości z mocy prawa, bez potrzeby podejmowania dodatkowych czynności przez wierzyciela. Oznacza to, że w postępowaniu upadłościowym mogą być dochodzone także wierzytelności dotychczas niewymagalne, co realizuje zasadę równego traktowania wierzycieli w zakresie dostępu do udziału w podziale funduszów masy upadłości. Jednocześnie skutek ten dotyczy wyłącznie zobowiązań upadłego i nie rozciąga się automatycznie na współdłużników, w szczególności w przypadku odpowiedzialności solidarnej. W odniesieniu do zobowiązań niepieniężnych istniejących w chwili ogłoszenia upadłości dochodzi natomiast do ich przekształcenia w zobowiązania pieniężne, które również stają się natychmiast wymagalne, co umożliwia ich uwzględnienie na liście wierzytelności.

Oczywiście określenie terminu wymagalności wierzytelności jest niezbędne przy składaniu wniosku o ogłoszenie upadłości, gdyż umożliwia ocenę, czy zobowiązania dłużnika mają charakter wymagalny, a tym samym czy spełnione zostały przesłanki niewypłacalności.

Klikając w ten link trafisz do danych kontaktowych kancelarii.

Kancelaria Szulc&Wiśniewski

Radcy prawni, Doradcy restruktruyzacyjni